ದೀಪಾವಳಿ ಅಥವಾ ದೀಪಾವಳೀ ಎಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ‘ದೀಪಗಳ ಆವಳಿ’ (ಸಾಲು ಸಾಲು ದೀಪಗಳು) ಎಂದರ್ಥ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಜೃಂಭಣೆ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿ-ಭಾವಗಳಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಗೆ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಓಡಿಸುವ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ; ನಮ್ಮ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ಅಜ್ಞಾನ, ಅಹಂಕಾರ, ಮತ್ಸರ ಮತ್ತು ಜಡತ್ವವೆಂಬ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಕಳೆದು ಜ್ಞಾನ, ಧರ್ಮ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯೆಂಬ ದೈವೀ ಬೆಳಕನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಪರ್ವಕಾಲ.

​ಅಸತೋ ಮಾ ಸದ್ಗಮಯ |
ತಮಸೋ ಮಾ ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಮಯ |
ಮೃತ್ಯೋರ್ಮಾ ಅಮೃತಂಗಮಯ ||
(ಭಾವಾರ್ಥ: ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಸತ್ಯದೆಡೆಗೆ, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಬೆಳಕಿನೆಡೆಗೆ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಅಮೃತತ್ವದೆಡೆಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸು.)

​ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂಭ್ರಮವು ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ತ್ರಯೋದಶಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ದ್ವಾದಶಿಯ (ತುಳಸಿ ಪೂಜೆ) ವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಪೌರಾಣಿಕ ಹಾಗೂ ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನೆಲೆಗಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿನದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಹೀಗಿದೆ:

1. ನೀರು ತುಂಬುವ ಹಬ್ಬ ಮತ್ತು ಧನತ್ರಯೋದಶಿ
​ಆಶ್ವಯುಜ ಬಹುಳ ತ್ರಯೋದಶಿಯ ದಿನದಿಂದಲೇ ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಡಗರ ಮನೆಮನಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಆಯಾಮಗಳಿವೆ:

​ನೀರು ತುಂಬುವ ಹಬ್ಬ (ಕರ್ನಾಟಕದ ದೇಶೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ) ​ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಮುನ್ನಾದಿನದ ಸಂಜೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಳ್ಳಿಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ನೀರು ತುಂಬುವ ಹಬ್ಬ’ವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
1. ವರ್ಷವಿಡೀ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ತಾಮ್ರ ಅಥವಾ ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ಹಂಡೆಗಳನ್ನು, ನೀರಿನ ಬಿಂದಿಗೆಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಶುಚಿಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
2. ​ನಂತರ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸುಣ್ಣ, ಕಾಡಿಗೆ ಮತ್ತು ಕುಂಕುಮದಿಂದ ರೇಖೆಗಳನ್ನು ಎಳೆದು, ಚೆಂಡುಹೂವಿನ ಹಾರ ಹಾಕಿ ಶೃಂಗರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
3. ​ಬಿಸಿನೀರು ಕಾಯಿಸುವ ಒಲೆಗೆ (ಬಚ್ಚಲು ಮನೆಗೆ) ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಮರುದಿನದ ಪವಿತ್ರ ಅಭ್ಯಂಗನ ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ‘ಗಂಗೆ’ಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ನೀರನ್ನು ತುಂಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಜಲಮೂಲಗಳಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ವಿಧಿ.

​ಧನ್ವಂತರಿಯ ಜಯಂತಿ ಹಾಗೂ ಯಮದೀಪ ದಾನ
​ಆರೋಗ್ಯವೇ ಭಾಗ್ಯ: ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಥನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ವೈದ್ಯ ಹಾಗೂ ಆಯುರ್ವೇದದ ಪ್ರವರ್ತಕನಾದ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವಂತರಿಯು ಅಮೃತ ಕಲಶದೊಂದಿಗೆ ಆವಿರ್ಭವಿಸಿದ ಪುಣ್ಯದಿನವಿದು. ಆರೋಗ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆಗಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯದಾತ ಧನ್ವಂತರಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನ ಹೊಸ ಪಾತ್ರೆ, ಲೋಹ ಅಥವಾ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವುದು ಮಂಗಳಕರವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
​ಯಮದೀಪ ದಾನ: ಈ ದಿನದ ಸಂಜೆ ಮನೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆಯ ದೀಪವನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ಯಮಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಕಾಲ ಮೃತ್ಯು ಅಥವಾ ಅಪಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಂಬಿಕೆ.

​2. ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿ: ದುಷ್ಟ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಂಗನ ಸ್ನಾನ
​ಆಶ್ವಯುಜ ಬಹುಳ ಚತುರ್ದಶಿಯ ದಿನ ನರಕಾಸುರನ ವಧೆಯ ವಿಜಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

​ಸತ್ಯಭಾಮೆಯ ಅಪ್ರತಿಮ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ನರಕಾಸುರ ವಧೆ
​ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷಪುರದ ಅಸುರ ದೊರೆ ನರಕಾಸುರನು ಭೂದೇವಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಆತನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು, “ನಿನಗೆ ನಿನ್ನ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಯ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಮರಣ ಬರಲಿ, ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸದಿರಲಿ” ಎಂಬ ವರ ನೀಡಿದ್ದನು. ಹೆತ್ತ ತಾಯಿ ಎಂದಿಗೂ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರಳು ಎಂಬುದು ಅವನ ಅತಿಯಾದ ದುರಹಂಕಾರವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಗರ್ವದಿಂದ ಆತ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಹದಿನಾರು ಸಾವಿರದ ನೂರು (೧೬,೧೦೦) ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿದ್ದನು.

​ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಭೂದೇವಿಯ ಅಂಶವಾಗಿ ಜನಿಸಿದ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯೊಡನೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ಯುದ್ಧರಂಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮೂರ್ಛೆ ಹೋದಂತೆ ನಟಿಸಿದಾಗ, ರೋಷಾವಿಷ್ಟಳಾದ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯು ಧನುರ್ಧಾರಿಣಿಯಾಗಿ ನಿಂತು ನರಕಾಸುರನ ಎದೆಗೆ ಬಾಣ ಹೂಡಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಳು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನರಕಾಸುರನ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಗೌರವಯುತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಲು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪತ್ನಿಯರನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಅಧರ್ಮವೆಸಗಿದರೆ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಯೂ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಈ ಕಥೆಯ ನೀತಿ.

​ಅಭ್ಯಂಗನ ಸ್ನಾನ (ಎಣ್ಣೆ ಸ್ನಾನ)
​ನರಕಾಸುರನ ವಧೆಯ ನಂತರ ಕೃಷ್ಣನು ಆಯಾಸ ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಎಣ್ಣೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದನೆಂಬ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ, ಈ ದಿನ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಮೈಗೆ ತಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಅಭ್ಯಂಗನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

​ತೈಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮೀರ್ಜಲೇ ಗಂಗಾ ದೀಪಾವಲ್ಯಾಂ ಚತುರ್ದಶೀಮ್ |
ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನಂ ತು ಯಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ಯಮಲೋಕಂ ನ ಪಶ್ಯತಿ ||

​ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಶರದ್ ಋತು ಮುಗಿದು ಹೇಮಂತ ಋತು (ಚಳಿಗಾಲ) ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ಸಂಕ್ರಮಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಶೀತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚರ್ಮ ಒಣಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಾತದೋಷ ಉಲ್ಬಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ತಿಕ್ಕಿ, ಬಿಸಿನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸೀಗೆಕಾಯಿ ಹಾಕಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಚರ್ಮ ಮೃದುವಾಗುತ್ತದೆ, ರಕ್ತಸಂಚಾರ ಸುಗಮಗೊಂಡು ದೇಹಕ್ಕೆ ನವಚೈತನ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ.

​3. ದೀಪಾವಳಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ: ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿನ ಆರಾಧನೆ
​ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯು ದೀಪಾವಳಿಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು. ಕಗ್ಗತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೀಪಗಳ ಸಾಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆದೋಡಿಸುವ ಮಹಾಪರ್ವವಿದು.

​ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ವ
​ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಆವಿರ್ಭಾವ: ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಂಥನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಅಧಿದೇವತೆಯಾದ ಶ್ರೀ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಆವಿರ್ಭವಿಸಿ, ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವನ್ನು ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನಾಗಿ ವರಿಸಿದ ಪವಿತ್ರ ದಿನವಿದು.

​ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಪ್ರವೇಶ: ೧೪ ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ, ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಸೀತಾಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸಮೇತನಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದ ದಿನ. ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳು ತುಪ್ಪದ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು.

​ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದೇ ಪೂಜೆ ಏಕೆ?: ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯು ತಮೋಗುಣದ (ಕತ್ತಲೆಯ) ಪರಮಾವಧಿ. ಜಗತ್ತು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವಾಗಲೇ ಬೆಳಕಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು. ಸಾಲು ಸಾಲು ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಕಳೆದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

​ಹಣತೆಯ ತಾತ್ವಿಕ ಸಂಕೇತ
​ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯು ಮಾನವನ ಇಡೀ ಜೀವನದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ:
​ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆ: ಮಾನವನ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಶರೀರ.
​ಎಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ತುಪ್ಪ: ಅಂತರಂಗದ ಭಕ್ತಿ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವನೆ.
​ಹತ್ತಿಯ ಬತ್ತಿ: ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಾಸನೆಗಳು.
​ಜ್ಯೋತಿ: ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ.
ಜ್ಞಾನದ ಜ್ಯೋತಿಯು ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಹೀರಿ ಬತ್ತಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜ್ಞಾನವು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಭಸ್ಮ ಮಾಡಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ.

​ನಮಸ್ತೇಽಸ್ತು ಮಹಾಮಾಯೇ ಶ್ರೀಪೀಠೇ ಸುರಪೂಜಿತೇ |
ಶಂಖಚಕ್ರಗದಾಹಸ್ತೇ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ||

​4. ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ: ಬಲಿಂದ್ರ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಗೋಪೂಜೆ
​ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಮೊದಲ ದಿನವನ್ನು (ಪಾಡ್ಯಮಿ) ‘ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ’ ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ತ್ಯಾಗ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಹಾಸಂಗಮ.

​ವಾಮನಾವತಾರ ಮತ್ತು ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿ
​ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಮರಿಮೊಮ್ಮಗ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಮೊಮ್ಮಗನಾದ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಮಹಾನ್ ದಾನಶೂರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದರೂ, ತ್ರಿಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದನು. ಆತನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಡಗಿಸಲು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ವಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ನೆಲವನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ಕೇಳಿದನು. ಬಲಿಯು ವಾಗ್ದಾನ ನೀಡಿದೊಡನೆ, ವಾಮನನು ವಿರಾಟರೂಪಿಯಾದ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಾಗಿ ಬೆಳೆದು: ಒಂದನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಲೋಕವನ್ನೂ, ​ಎರಡನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನೂ ಅಳೆದನು.​ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿಡಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸತ್ಯವ್ರತನಾದ ಬಲಿಯು ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನೇ ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು.

​ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನು ಆತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾದವನ್ನಿಟ್ಟು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದರೂ, ಆತನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಮುಂದಿನ ಸಾವರ್ಣಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಪದವಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಅಭಯ ನೀಡಿದನು. ಜೊತೆಗೆ ಸುತಳ ಲೋಕದ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ತಾನೇ ದ್ವಾರಪಾಲಕನಾಗಿ ನಿಂತನು. ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸಲು ಭೂಮಿಗೆ ಬರಲು ಬಲಿಗೆ ವರ ನೀಡಿದನು. ಆ ದಿನವೇ ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ.

​ಬಲಿರಾಜ ನಮಸ್ತುಭ್ಯಂ ದೈತ್ಯದಾನವವಂದಿತ |
ಇಂದ್ರಶತ್ರುರಮರಾರಾತಿಃ ಪೂಜಾಂ ಚ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಯತಾಂ ||

​ಬಲಿಂದ್ರ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಕೋಟೆ ಕಟ್ಟುವುದು
​ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ ಸಗಣಿಯಿಂದ ಬಲಿಂದ್ರನ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ, ರಂಗೋಲಿ ಹಾಕಿ, ಮಂಡಾರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಣಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಜೆ ಹಣತೆ ಹಚ್ಚಿ “ಬಲಿಂದ್ರ ಬಲಿಂದ್ರ… ಕೂಯ್ ಕೂಯ್…” ಎಂದು ಕೂಗಿ, ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ ಅರ್ಘ್ಯ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

​ಹಟ್ಟಿ ಹಬ್ಬ ಮತ್ತು ಗೋಪೂಜೆ (ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆ)
​ಕೃಷಿಯ ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳಾದ ಎತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಮಧೇನುವಿನ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಹಸುಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು, ಕೊಂಬುಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿ, ಹೂಮಾಲೆ ಹಾಕಿ, ಅರಿಶಿನ-ಕುಂಕುಮ ಹಚ್ಚಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸುಗಳಿಗೆ ಅಕ್ಕಿ, ಬೆಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಿಹಿ ಕಡುಬನ್ನು ತಿನ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇಂದ್ರನ ಮದವನ್ನಿಳಿಸಿ ಗೋಕುಲದ ಗೋವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಗೋವರ್ಧನ ಗಿರಿಯನ್ನು ಬೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದದ್ದೂ ಇದೇ ದಿನ.

​ದ್ಯೂತ ಕ್ರೀಡೆ (ಪಗಡೆ ಆಟ)
​ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಈ ದಿನ ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿಯರು ಪಗಡೆ ಆಟವಾಡಿದರೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದಿನ ಕುಟುಂಬದವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕುಳಿತು ಆಟವಾಡಿ ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ವಾಡಿಕೆಯಿದೆ.

​5. ಯಮದ್ವಿತೀಯಾ (ಭಗಿನಿ ತೃತೀಯಾ / ಭಾಯಿ ದೂಜ್)
​ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಬಿದಿಗೆಯ ದಿನವನ್ನು ಸೋದರ-ಸೋದರಿಯರ ಬಾಂಧವ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯದೇವನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಯಮಧರ್ಮರಾಜ ಮತ್ತು ಯಮುನಾ ನದಿ ಪರಸ್ಪರ ಅಪಾರ ಪ್ರೀತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಈ ದಿನ ಯಮನು ತನ್ನ ತಂಗಿ ಯಮುನೆಯ ಮನೆಗೆ ಹೋದಾಗ, ಆಕೆ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆರತಿ ಬೆಳಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದಳು. ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಯಮನು, “ಈ ದಿನ ಯಾವ ಸೋದರನು ತನ್ನ ಸೋದರಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಭೋಜನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೋ ಆತನಿಗೆ ಅಕಾಲ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಸೋದರಿಯು ಅಖಂಡ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ” ಎಂದು ವರವಿತ್ತನು.

​6. ಉತ್ಥಾನ ದ್ವಾದಶಿ ಮತ್ತು ತುಳಸಿ ವಿವಾಹ
​ದೀಪಾವಳಿಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯತೆಯು ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ತುಳಸಿ ಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.
​

ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಸಮಾಪ್ತಿ: ಆಷಾಢ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಂದು ಶೇಷಶಯನನಾಗಿ ಯೋಗನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರುವ ವಿಷ್ಣುವು, ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಂದು (ದೇವಪ್ರಬೋಧಿನಿ ಏಕಾದಶಿ) ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮರುದಿನ ದ್ವಾದಶಿಯಂದು ಭಗವಂತನ ಉತ್ಥಾನೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ​ವೃಂದಾ ಮತ್ತು ತುಳಸಿ ಕಲ್ಯಾಣ: ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ವೃಂದಾಳ ಪತಿ ಜಲಂಧರನ ಸಂಹಾರದ ನಂತರ, ಆಕೆಯ ಚಿತಾಭಸ್ಮದಿಂದ ತುಳಸಿ ಸಸ್ಯ ಉದ್ಭವಿಸಿತು. ವಿಷ್ಣುವು ಆಕೆಯನ್ನು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ವರಿಸಿ, ಆಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಆರಾಧನೆ ಅಪೂರ್ಣವೆಂದು ವರವಿತ್ತನು. ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯ ಸಂಜೆ ತುಳಸಿಕಟ್ಟೆಗೆ ನೆಲ್ಲಿಯ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು (ಧಾತ್ರಿ – ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪ) ನೆಟ್ಟು, ಕಬ್ಬಿನ ಜಲ್ಲೆಗಳ ಚಪ್ಪರ ಹಾಕಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ‘ತುಳಸಿ ಕಲ್ಯಾಣ’ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನದಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಶುಭ-ವಿವಾಹ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪುನರಾರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

​ಯನ್ಮೂಲೇ ಸರ್ವತೀರ್ಥಾನಿ ಯನ್ಮಧ್ಯೇ ಸರ್ವದೇವತಾಃ |
ಯದಗ್ರೇ ಸರ್ವವೇದಾಶ್ಚ ತುಲಸೀ ತ್ವಾಂ ನಮಾಮ್ಯಹಮ್ ||

​ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಪ್ರಜ್ಞೆ
​ದೀಪಾವಳಿಯು ಕೇವಲ ಆಡಂಬರದ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ; ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗದವರಲ್ಲೂ ಸಂತೋಷ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ಮಹತ್ವದ ದಿನ.
​ಸಹಬಾಳ್ವೆ ಮತ್ತು ದಾನ: ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದು, ನೆರೆಹೊರೆಯವರಿಗೆ ಸಿಹಿ ಹಂಚುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ಗತಿಕರಿಗೆ ದಾನ ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಹಬ್ಬದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ.
​ಹಸಿರು ದೀಪಾವಳಿ: ಆಧುನಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ, ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಕಂಟಕವಾಗುವ ವಿಷಕಾರಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವುದೇ ನಿಜವಾದ ದೀಪಾವಳಿಯ ಆಶಯವಾಗಿದೆ.

​ಶುಭಂ ಕರೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಾರೋಗ್ಯಂ ಧನಸಂಪದಃ |
ಶತ್ರುಬುದ್ಧಿವಿನಾಶಾಯ ದೀಪಜ್ಯೋತಿರ್ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ||

​ದೀಪಜ್ಯೋತಿಃ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ದೀಪಜ್ಯೋತಿರ್ಜನಾರ್ದನಃ |
ದೀಪೋ ಹರತು ಮೇ ಪಾಪಂ ದೀಪಜ್ಯೋತಿರ್ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ||

ಬರಹ: ವೇದ್ಯಾಶ್ರೀ ತಂತ್ರಿ